40. yılında Çernobil bize ne anlatıyor?

Çernobil nükleer santral kazasının üzerinden 40 yıl geçti. Radyoaktif kirliliğe maruz kalan bölgeye hâlâ girilemiyor ama nükleer lobi hayal satmaya devam ediyor.

Özgür Gürbüz-BirGün/26 Nisan 2026

Çernobil-Foto: O. Gurbuz

Çernobil Nükleer Santral kazası ne ilk nükleer santral kazasıydı ne de son. Öncesinde ABD’de Üç Mil Adası Nükleer Santralı’nda, sonrasında Fukuşima’da, olabilecek en kötü senaryo gerçekleşti ve çekirdek erimesine varan nükleer kazalar oldu. 70 yıllık tarihinde üç büyük nükleer felaket, nükleer enerjinin hesaba katılmayan yüzünü dünyaya gösterdi. 2006 yılında yasak bölgeye ve Pripyat kentine yaptığım ziyaret,

26 Nisan 1986 gecesi saat 11’de soğutma sistemiyle ilgili planlı bir test ile başlayan süreç acil durum kapatma sisteminin çalışmaması nedeniyle 44 dakika sonra felakete dönüştü. Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan atom bombalarından 100 kat fazla radyasyon, başta Belarus, Ukrayna ve Rusya olmak üzere tüm dünyaya yayıldı.

Sovyetler Birliği’nin Tass Haber Ajansı kazayı dünyaya iki gün sonra detay vermeden duyurdu. Haberden birkaç saat sonra Danimarka’da bir Nükleer Araştırma Laboratuvarı Çernobil’in en yüksek seviyede bir kaza olduğunu açıkladı, bir gün sonra Avrupa’da televizyonlar kazanın haberini yapıyordu. Kazanın ilk haftasında 1800 adet helikopter kurşun ve kumdan oluşan 5 bin tonluk bir maddeyi reaktördeki yangını söndürmek için kullandı.

KAÇ KİŞİ ÖLDÜ?
Kazaya müdahale eden itfaiyeciler ve çalışanlardan oluşan 31 kişi kısa zamanda hayatını kaybetti. İçinde Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın da bulunduğu Çernobil Forumu uzun dönemde 4 bin kişinin radyasyon maruziyeti nedeniyle ölebileceğini açıkladı. Bu rapor düşük tahminleri nedeniyle çok eleştirildi. Bağımsız araştırmalar ise ölü sayısının çok daha fazla olacağını belirtiyor. Temizlik çalışmalarında görev alan, çoğu asker 800 bine varan tasfiyecilerin oluşan Çernobil Birliği, 25 bin tasfiyecinin öldüğünü, 165 bininin sakat kaldığını belirtiyor. TORCH raporu, 30 ila 60 bin arasında kanser kaynaklı ölüme işaret ederken çalışmalarından dolayı Nobel ödülü almış, Uluslararası Nükleer Savaşa Karşı Doktorlar Birliği (IPPNW) ise on binlerce tasfiyecinin ölmüş olabileceğini söylüyor. 2006’da hazırladıkları rapor, 10 bin kişinin tiroit kanseri olduğunu ve 50 bin vakanın daha görüleceğini belirtiyordu. IPPNW’ya göre Çernobil, Avrupa’da 10 bin sakat doğuma ve 5 bin ölü doğuma da neden oldu.

350 BİN KİŞİ EVLERİNE DÖNEMEDİ
Çernobil kazası nükleer enerjiyle ilgili ezberleri bozan bir kaza oldu çünkü ABD’deki kazada radyasyon sızıntısı sınırlı bir alanı etkilemişti. Çernobil sonrası yayılan radyasyon sonrasında İngiltere’deki koyunlardan Türkiye’deki çaya kadar radyoaktif kirlilik olduğu tespit edildi. Bilinen tüm endüstriyel kazalarla kıyaslanamayacak, yüzlerce yıl sürecek bir kirliliğin başlangıcıydı bu. 350 bin insan evlerine bir daha dönemedi. Verimli tarım arazileri terk edildi. Bugün “yeniden canlandı” diye haberlere konu olan yaban hayat, genetik bozuklukların örneklerini taşıyor. Çernobil ve Fukuşima sonrasında “hemen hemen herkes” nükleer santral kazasının tüp patlaması veya bir başka endüstriyel kazayla kıyaslanamayacağını anladı.

Pripyat - Foto: O. Gurbuz

Aradan geçen 40 yıla rağmen yarıçapı 30 km olan yasak bölge insan yerleşimine kapalı. Bölgede suyun, toprağın ve havanın sürekli gözlemlenmesi, hâlâ radyasyon yayan reaktörün de lahit adı verilen bir koruma kabı altında tutulması gerekiyor. Ukrayna Rusya savaşı sırasında Çernobil’i koruyan lahdin drone saldırısyla hedef alınması ve hasar görmesi bu nedenle endişe kaynağı oldu.

NÜKLEER ENERJİ GERİ Mİ DÖNÜYOR?
1990’ların başında küresel elektrik üretimindeki payı yüzde 17’lere çıkan nükleer enerji, Çernobil sonrası gözden düştü ve bugün elektrik üretimindeki payı yüzde 9’lara kadar geriledi. Sadece kaza riski nedeniyle artan güvenlik tedbirleri değil, atık sorununun da çözülmemesi nükleer enerjiden elektrik üretmenin maliyetini artırdı. Gaz ve sonrasında yenilenebilir enerjiyle rekabet edemeyen nükleer enerjinin gerilemesi hızlandı.

Fosil yakıtlara kıyasla (petrol, kömür ve gaz) daha az seragazına yol açması ve petrol krizlerinden sonra bazı kesimlerce çözüm olarak gösterilmesi nükleer enerjiyi Çernobil’den 40 yıl sonra yeniden gündeme getirdi. Yeni reaktör yapımı önceki yıllara göre arttı ancak nükleer enerji hâlâ birçok ülke için tartışmalı bir yol ve bu da enerji sektöründeki rakamlara yansıyor. 2025 yılında tüm dünyada, dokuzu Çin’de olmak üzere kurulu gücü 12 bin megavatı bulan 10 yeni nükleer reaktör inşaatına başlandı. Sadece 3 bin megavatlık yeni reaktör açıldı. Aynı yıl tüm dünyada şebekeye nükleer enerjinin yaklaşık 230 katı (692 bin megavat) yenilenebilir enerji kapasitesi bağlandı. Nükleer enerjinin eski günlerine dönmesi çok zor ancak bu hamleler endüstrinin gerilemesini durdurabilir. Doğa açısından bakarsak durum daha da farklı. Bir reaktörün bile kaza yapması halinde verdiği hasar düşünülürse her yeni nükleer reaktörün dünya için yarattığı risk çok büyük. Hele de elektrik üretmek için nükleere mecbur olmadığımız düşünülürse. 

***

KİRLENEN TOPRAKLAR

Kaza sonrası esen rüzgarların da etkisiyle Belarus Çernobil’den en çok etkilenen ülke oldu. Belarus’un tarım alanlarının yüzde 22’si, orman alanlarının ise yüzde 21’i kazadan sonra kullanılamaz hale geldi. Santrala bugün ev sahipliği yapan Ukrayna’da ise 53 bin 500 km2 alan kirlendi. Bu dev ülkenin yüzölçümünün onda biri radyoaktif serpintiye maruz kaldı. Rusya’da sezyum-137 kirliliği kilometrekarede 1 Curie’yi geçen alanın büyüklüğü 59 bin 300 km2 ölçüldü.

TÜRKİYE’DE ÇERNOBİL

Çernobil’den gelen Sezyum-137 yüklü radyoaktif bulutlar Türkiye’ye 2 Mayıs 1986 sabahı önce Trakya’dan girdi. 3 Mayıs sabahı yoğunluğu daha yüksek radyoaktif bir dalga Sinop üzerinden Doğu Karadeniz’e doğru ilerledi. 5 Mayıs günü ise yeni ama daha yoğun sezyum-137 içeren radyoaktif bulutlar tüm kuzey kıyısını etkisi altına aldı, İç Anadolu ve Ege Bölgesi’ne doğru ilerleyerek tüm Türkiye’yi etkiledi. Yağışla etkisini arttığı, bu yüzden de Karadeniz’i daha derinden etkilediği, özellikle çaylarda radyasyon ölçümleri yapıldığında ortaya çıktı. ODTÜ Kimya Bölümü’nden Dr. Olcay Birgül, Dr. İnci Gökmen, Dr. Ali Gökmen ve Biyoloji Bölümü’nden Dr. Aykut Kence yaptıkları ölçümlerde çayda yüksek seviyede radyasyon tespit etti. Dönemin hükümeti ve Atom Enerjisi Kurumu ise eldeki eski hasat temiz çayla kirli çayı harmanlayarak radyasyon seviyesini düşürdüklerini öne sürdü. Radyasyonla ilgili yayınların Türkiye Radyasyon Güvenliği Komitesi’nin onayı olmadan yayımlanmasını yasakladı. Kazadan 20 yıl sonra, Türkiye Tabipler Birliği, Hopa’da yaptığı araştırma sonucu ilçede son 3 yılda meydana gelen ölümlerin yüzde 47,9'unun nedeninin kanser olduğunun belirlendi.

Okula bekçi koyarak şiddeti durduramayız

Özgür Gürbüz-BirGün / 18 Nisan 2026

Okullardaki şiddeti önleme adına herkesin en çok dillendirdiği çözüm önerisi okul kapılarına güvenlik koymak. Bu önerme, silah ve şiddetle ilgili sorunu anlayamadığımızın en iyi göstergesi olabilir. Kapıya koyduğunuz, muhtemelen silahlı bir güvenlikle, okula giren tüm çocukların çantalarını arayabilir, çocukların akıllarından geçeni okuyabilir, onu şiddete sürükleyen evdeki, sokaktaki koşulları değiştirebilir misiniz?

Kaldı ki siyasi kayırmacılık, çeteleşme ve göz yumma ortaokul ve liselerde de karşımıza çıkabilir. Çok değil okullardaki saldırılardan bir gün önce özel güvenlikten geçilmeyen üniversitelerin bahçesinde palayla dolaşan saldırganların haberlerini okumadık mı? Ege Üniversitesi’nde iki kişi palalı bir saldırgan tarafından yaralandı, saldırganın fotoğrafları bile olmasına rağmen gözaltına alınmadı.

Kadın cinayetlerini önlemek için her apartmana güvenlik mi yerleştireceksiniz?

Trafik magandalarının sürücüleri vurmasını engellemek için her ışığa eli silahlı polis mi bırakacaksınız?

Borcunu ödemeyen esnafı silahlı saldırıdan korumak için her dükkânın girişine dedektör ve güvenlik mi koyacaksınız?

Ucu silaha ve şiddete dayanan bir sorunu silah ve şiddeti temsil eden politikalarla çözemeyiz. Şiddetle mücadele hayatın her alanında olmalı. Acil önlem istediğimize göre atılacak ilk adım bireysel silahlanmayı yasaklamak, yasa dışı yollarla silah satan, edinen ve taşıyanları da hayatlarının büyük bir bölümünü hapiste geçirecek sürede cezalarla caydırmak olmalı.

Çin ve Birleşik Krallık gibi ülkelerde uzun yıllardır uygulanan ve başarılı olmuş önlemler bunlar. 2024 yılında kişiler arası şiddet kaynaklı ölüm oranı 1,5 milyar nüfuslu Çin’de 1 milyonda 5 iken, Birleşik Krallık’ta 1 milyonda 11, Türkiye’de ise 1 milyonda 32. Cinayet girişimi nedeniyle hayatını kaybedenlerin sayısı Çin’in altı katı. İngiltere’de değil silah, 7,5 cm’den uzun çakıyı bile üstünüzde taşıyamazsınız.

Şiddeti normalleştirmekten kurtulmadan, şiddet araçlarını hayatımızdan çıkarmadan ne okullardaki şiddeti ne de sokaktakini durdurabiliriz. Çok değil, iki hafta önce açıklanmıştı. Kadın cinayetlerinde kullanılan silahların yüzde 84’ü ruhsatsız. Silaha erişimi kurallı ve kontrollü de olsa kolaylaştırdığınızda, yasa dışı silah kullanımı da artıyor. Silahı kışla ve karakolla sınırlarsanız sokakta da sayısı azalır. Silah bir öldürme aracıdır savunma veya caydırıcılık değil. En iyi örnek Hindistan’ın nükleer silah edinmesinden sonra Pakistan’ın da edinmesidir. Silahınız karşı tarafı caydırmaz, onun da aynı silahtan edinmesine yol açar.

Şiddet araçlarına erişimi kısıtladıktan sonra şiddeti öven, normalleştiren söylemlerle de mücadele etmemiz gerekecek. Her türlü şiddete “ama”sız, “fakat”sız karşı çıkmak gerekir. Demokratik hakkını kullanan işçilere, öğrencilere, orantısız şiddetle karşılık veren kolluk kuvvetlerini “helal olsun” diye çocuklarının önünde övenler, bunun da şiddeti teşvik etmek olduğunu hiç düşündüler mi? Çocuklara “haklıysan, haksızlığa maruz kaldıysan ya da güçlüysen dövebilirsin” mesajı verirsek, haklı, haksız veya güçlü olduğunu sandığında şiddete başvurmayacağını nasıl garanti edebiliriz?

Yıllar önce Kadıköy’deki bir 1 Mayıs yürüyüşünde polisle çatışma çıkmış, pankartlarımızdaki tahta sopaları kimse kullanmasın diye denize atmıştık. Şiddetsizliği böylesine içselleştirmeden güvenlik tedbirleriyle sorunu çözemeyiz.

Kurşun maruziyeti bir nesli tehdit ediyor

Türkiye’de yüz binlerce çocuğun kanında referans değerlerinin üstünde kurşun seviyelerinin olduğu tahmin ediliyor. Gıda Mühendisi Dr. Bülent Şık, toksik kirliliğin “bir nesli kaybetme riski” yarattığı uyarısında bulundu.

Özgür Gürbüz-BirGün / 14 Nisan 2026

Kurşuna karşı bbir öğün raporu

Toksik kimyasallar konusunda farkındalığın düşük olması ve yetersiz düzenlemeler, kurşun gibi gelişim bozucu toksik kimyasalların yol açtığı riski büyütüyor. Türkiye’de gıda kaplarından boyaya, kozmetik ürünlerden oyuncaklara kadar birçok alanda, kabul edilen referans düzeyin üstünde kurşun var. Çocukları yetişkinlerden daha fazla etkileyen kurşun maruziyeti, gelişim bozukluğundan eğitim başarısızlığına kadar birçok ciddi soruna yol açıyor. 

BAYETAV (Bir Arada Yaşarız Eğitim ve Toplumsal Araştırmalar Vakfı) tarafından hazırlanan “Kurşuna Karşı Bir Öğün” adlı raporun tanıtımında konuşan vakfın Genel Sekreteri Dr. Bülent Şık, bilim dünyasının, “Çocukları toksik kimyasal kirlilikten koruyacak ulusal ve uluslararası bir sisteme sahip değiliz, bir nesli kaybediyoruz” uyarısında bulunduğuna dikkat çekiyor. Yetişkinlerde yutulan kurşunun yaklaşık yüzde 3 ila 10’u emilirken, küçük çocuklarda bu oranın yüzde 40 ila 50’ye kadar çıkabildiğine dikkat çeken Şık, “Çocukta gıda güvencesizliği nedeniyle demir, kalsiyum ya da çinko eksikliği varsa emilim yüzde 100’e kadar çıkabilir” diyor. Okullarda ücretsiz okul yemeği ve kurşun kirliliğine maruz kalmamış temiz içme suyu sağlanması için harekete geçirilmesini talep eden Şık, öğün atlamanın bu tip kimyasal maddelerin etkisini artırdığına, kurşun maruziyetinin IQ seviyesinde düşüş, dikkat süresinde kısalma, bellek sorunları ve okul başarısında düşme gibi sonuçları olduğuna dikkat çekiyor.

BİNLERCE ÇOCUK RİSK ALTINDA
Sağlık otoritelerinin çocuklarda kan kurşun düzeyi için 100 mililitre kanda 5 mikrogramlık eşik değeri son yıllarda 3,5 mikrograma düşürdüklerini belirten Şık, Türkiye’de 2021 tarihli bir çalışmada, 5 mikrogram sınırını geçen 0-14 yaş arasındaki çocuk sayısının 6,3 milyon, 2024 yılındaki bir başka çalışmada ise 650 bin olarak tahmin edildiğine dikkat çekiyor. 3,5 mikrogramlık yeni eşik değerle bu sayının en az birkaç milyonu bulmuş olabileceğini vurgulayan Bülent Şık, Türkiye’de çocuklar için düzenli kan kurşun düzeyi izleme programlarının oluşturulmasını öneriyor.

Toplantının sonunda çözüm önerilerini de ileten Dr. Bülent Şık, “Otoyola yakın trafiğin yoğun olduğu yerlerde yaşayan çocuklarda kanda kurşun seviyesinin 40-50 mikrogramlara kadar çıktığını gösteren 70’li yıllara ait çalışmalar var. Kurşunlu benzinin kalkmasıyla bu oranlarda dramatik bir düşüş var ama tamamen yok olmuyor çünkü kurşun doğada kaybolmaz. Dolayısıyla temeldeki bakış açımız, gereklilik olan endüstriyel işler dışında, tüketim malzemeleri dışında, kurşun kullanmayı tamamen sonlandırmak olmalı” diyor. Kurşun kullanılan yerlerde denetim ve kontrolün artırılması gerektiğini de vurgulayan Şık, Avrupa Birliği’nde kurşun kromat esaslı boyaların 2019’da yasaklandığına vurgu yaparak neden Türkiye’de yasaklanmıyor diye soruyor.

Kurşuna Karşı Bir Öğün başlıklı raporda, eski yapı stoklarının gözden geçirilmesi, eski su tesisatlarının yenilenmesi, oyuncaklar, metaller ve kozmetikler gibi birçok üründe daha sıkı denetim yapılması ve okullarda ücretsiz okul yemeği ile temiz içme suyu sağlanması sorunun çözümü için önerilen diğer başlıklar arasında yer alıyor.

***

HER YERDE KURŞUN VAR
UNICEF ve Pure Earth’ün 2024 araştırmasına göre Türkiye’deki metal gıda kaplarının yüzde 67’sinde, seramik gıda kaplarının yüzde 53’ünde, yüzey ve duvar boyalarının yüzde 70’inde, oyuncakların yüzde 29’unda, plastik kapların yüzde 19’unda, baharatların yüzde 25’inde ve kozmetik ürünlerinin tamamında uluslararası kabul gören referans değerlerin üzerinde kurşun var.

Yoksul çocukları bekleyen bir başka tehlike

Özgür Gürbüz-BirGün / 12 Nisan 2026

Foto: Kadıköy Belediyesi

Gıda meselesi en öncelikli sorunlarımızdan biri. Dün, Kadıköy Belediyesi ile Sosyal Demokrat Belediyeler Derneği’nin (SODEM) düzenlediği Uluslararası Kentsel Gıda ve Beslenme Politikaları İstanbul Çalıştayı’nı izledim. Çalıştayda konuşan Dr. Bülent Şık, çok kritik bir uyarıda bulundu. Yoksullukla birlikte karşımıza çıkan yetersiz beslenmenin, çocukların toksik kimyasal maddelere maruz kalma riskini önemli ölçüde artırdığına dikkat çekti. Yoksul ailelerin çocuklarını boş beslenmeyle okula göndermek zorunda kaldıklarını biliyor ve bu sorunu çözmeyen hükümete kızıyorduk. Yoksulluğa bağlı yetersiz beslenmenin, gelişimi bozan toksik kimyasal maddelere maruz kalma riskini artırdığını öğrendiğimden beri daha da kızgınım. Çocuklarımızın geleceği siyaset üstü bir konu olmalı halbuki.

Çalıştayın açılış panelinde konuşan BAYETAV Vakfı Genel Sekreteri ve gıda mühendisi Dr. Bülent Şık, sürekli düşük dozda toksik kimyasal maddelere maruz kalan çocuklarda gelişim bozukluğunun yanı sıra dikkat dağınıklığı gibi eğitim hayatını da etkileyen sorunlara rastlandığına dikkat çekti. Şık bu durumun eşitsizliği büyüttüğünü vurguladı. Düşünün; yoksulsunuz, yoksul olduğunuz için çocuklarınızı yeterli ve doğru besleyemiyorsunuz ve bu da yine çocuklarınızın eğitimini, geleceğini etkiliyor. İçinde bulundukları kısır döngüyü kırmak için eğitime sığınmaktan başka çaresi olmayan insanlar, kendilerini adeta bir çaresizlik hapishanesinde bulmuyor mu?

Bülent Şık’ın bir uyarısı daha var; “Aynı dozda alınan kurşun, çocukları yetişkinlere kıyasla 3-5 kat daha fazla etkiliyor” diyor. Şık, çocuklarda yoksulluk ve kötü beslenmeye bağlı olarak demir ve kalsiyum eksikliği gibi sorunlar varsa çocuklarda vücuda alınan kurşunun tamamının emildiğine (yetişkinlerde, ağızdan alınan kurşunun sadece yüzde 5 ila yüzde 10'u emiliyor) ve bunun da ciddi sağlık sorunlarına yol açtığına dikkat çekiyor. Mecbur olduğunuz için kötü besleniyorsanız sağlık ya da gelişime bağlı sorunlar yaşamanız daha büyük bir olasılık haline geliyor.

Toksik kirliliğe maruz kalma durumu yaşa, yaşadığınız bölgeye göre değişiyor. Örneğin, beş yaş altındaki çocukların kimyasal madde birikiminin daha fazla olduğu, yere/zemine yakın bölgelerde çok vakit geçirmeleri bu riski artırıyor. Dr. Şık, beş yaş altı çocukların yetişkinlere kıyasla solunumlarının iki kat hızlı olmasının da toksik kirleticilere maruz kalmayı artıran bir başka etken olduğunu söylüyor. Kentlerde çocuklara doğru gıda desteği vermek kadar, okul ve parklar gibi alanların hava kirliliği gibi toksik kirleticilerden arındırılması gerektiğini de belirten Bülent Şık, Türkiye’de üretilen boyaların yüzde 70’inin kurşun içerdiğini de vurguluyor. Öğrencilere okullarda verilen gıda desteği konusunda ise “Menülerin toksik kimyasallardan arıtılmış olması önemli. Maruziyeti ne kadar azaltırsak kâr. İşe kurşun gibi gösterge kirleticilerden başlanabilir” diyor.

Hava kirliliğini önlemek ulaşımdan sanayiye kadar uzanan, merkezi hükümetin elini taşın altına koyması gereken eylemler de gerektiriyor. Açılış konuşmalarından birini yapan CHP Doğa Hakları ve Çevre Politikalarından Sorumlu Genel Başkan Yardımcısı Evrim Rızvanoğlu, dünyanın sekiz milyar insanı doyuracak gıdadan yüzde 30 fazlasını ürettiğini ancak bu fazla üretimin israf nedeniyle ziyan olduğunu hatırlattı. Kent lokantalarının ABD’deki sakız parasına insanların karnını doyurabildiğini belirten Rızvanoğlu’nun bu örnekleri sorunun kaynak değil, paylaşım sorunu olduğunu bir kez daha hatırlattı. Rızvanoğlu’nun gıda sorunuyla ilgili iki ana sorunu, jeopolitik istikrarsızlık ve iklim krizi şeklinde adlandırdığını da belirtelim. Kadıköy Belediye Başkanı’nın açılışta Kadıköy Belediyesi’nin seragazı emisyon azaltım hedeflerini iyileştirdiklerini açıklaması, küresel ve yerel arasındaki bağlantıyı gösteriyordu. Umarım Türkiye’deki tüm belediyeler seragazı emisyonlarını en kısa zamanda güneş panelli çatılar, elektrikli toplu ulaşım, bisiklet yollarıyla azaltarak, iklimden gıdaya ve çocuklarımıza uzanan bu sorunlara çözüm bulmamıza katkıda bulunur.

Yazının sonunu toplantının açılış konuşmasına ayırdım. Açılışta, Silivri’de tutuklu bulunan Beylikdüzü Belediye Başkanı Mehmet Murat Çalık’ın mesajı okunmuştu. Beylikdüzü Belediyesi’nin “Beslenme Saati” projesini anlatan Çalık, “Eğer bir ülkede çocuklar açsa, o ülkede hiçbir şey başarılmış değildir” dedi. 24 yıldır ülkeyi yönetenlerden rica edelim, bu akşam yatağa girmeden önce bu sözü ellerini vicdanlarına koyarak bir düşünsünler.